Geschiedenis.nl

Theo Eerdmans was degene die de quiz in Nederland introduceerde en werd bovendien ook de allereerste quizmaster op de Nederlandse televisie.

Theo Eerdmans werd op 28 juli 1922 geboren in Rotterdam. Nadat hij de HBS had afgerond, ging hij aan de slag als PTT’er, een beroep dat zijn vader ook had uitgeoefend. Na een jaar in Amerika gewoond te hebben, maakte Eerdmans naam als schrijver van vele boeken. Zijn boeken waren voornamelijk detectives, maar zijn bekendste boek was de novelle Mijn vrijheid. In dat boek kijkt Eerdmans terug op zijn arrestatie tijdens de razzia van Rotterdam in 1944.

Later zou Eerdmans als journalist aan de slag gaan voor verschillende kranten, het langst bij de socialistische krant Het Vrije Volk. Voor Het Vrije Volk maakte hij verschillende reportages. De ene keer beschreef hij het boerenleven in Drenthe, de andere keer schreef hij een kritisch artikel over waarzeggerij. Maar Eerdmans schreef ook reportages over grotere nieuwsfeiten, waarvan de bekendste zijn reportage over de Hongaarse Opstand in 1956 was. Voor deze reportage kreeg Eerdmans zoveel lof dat de hele redactie van Het Vrije Volk hem op op Schiphol opwachtte.

Van krant naar televisie
Een andere spraakmakende reportage zou Theo Eerdmans later voor televisie maken. In 1957 schreef hij een spectaculair verslag van een ballonvaart in België, dat zo veel impact had dat hij later door radiopresentator Gabri de Wagt werd gevraagd diezelfde ballonvaart voor de VARA-radio te maken. Na deze radioverslaggeving zou Eerdmans ontdekt worden door Gijs Stappershoef. Stappershoef was een televisiepionier en actief als televisieregisseur voor de VARA, onder andere voor de programma’s van Tom Manders (Dorus). Na deze ontdekking zou Eerdmans aan de slag gaan bij de VARA-televisie.

In diezelfde periode dat Eerdmans in dienst trad van de VARA, had deze socialistische omroep de wens om een televisiequiz te produceren. In die tijd was er wel amusement op de Nederlandse televisie te zien, maar dat bleef beperkt tot toneelopvoeringen voor de televisie, televisieversies van populaire radioprogramma’s en aangekochte programma’s uit het Verenigd Koninkrijk en Amerika. En in die tijd waren er wel televisiequizzen te zien, maar dat waren vaak programma’s die slechts enkele seizoenen meegingen en nooit een succes werden.

De VARA had de wens om een soortgelijke televisiequiz te produceren die ook in Amerika werd uitgezonden. Eerdmans had deze wens ook. Hij was namelijk in de periode dat hij in Amerika verbleef onder de indruk van de quizzen die daar werden gemaakt en wilde dit format ook in Nederland introduceren. Eerdmans stelde toen voor om het format van het CBS-programma The $64,000 Question naar Nederland te halen. In deze quiz moesten verschillende kandidaten een reeks moeilijke vragen beantwoorden. De eerste vraag was $ 1 dollar en de laatste vraag was $ 64.000 dollar waard.

De VARA had interesse in dit format, maar wilde het wel aanpassen naar haar ideologische normen. Zo wilde de VARA dat de quiz zou gaan over nuttige feitenkennis, zodat de kijker thuis er iets van kon leren. Daarnaast had de VARA bezwaar tegen de grootte van het bedrag van de laatste vraag. De omroep was van mening dat het bedrag veel lager moest, omdat het anders zou leiden tot jaloezie binnen de achterban. Het te winnen bedrag werd teruggebracht worden naar duizend gulden. Theo Eerdmans zou de presentatie voor zijn rekening nemen.

Duizend gulden, minus een cent
In 1957 begon de televisiequiz Weet Wel Wat Je Waagt bij de VARA. Het format: verschillende kandidaten met veel kennis over een bepaald onderwerp (schaken, film, cabaret of sport) moesten vele spelrondes zien te overleven om bij de duizend-guldenvraag te komen. Als een kandidaat erin slaagde steeds verder in het spel te komen en de laatste vraag juist wist te beantwoorden, kreeg deze speler de hoofdprijs.

De televisiequiz Weet Wel Wat Je Waagt zou zeer populair worden en veel kijkers trekken. Na dit succes zou de VARA meerdere quizzen met Theo Eerdmans als presentator uitzenden, zoals Je Neemt Er Wat Van Mee en Tel Uit Je Winst!. Hoewel de titels het omgekeerde doen vermoeden, was het format hetzelfde als Weet Wel Wat Je Waagt. Het enige verschil, op de titel na, was dat de quiz een ronde meer of minder bevatte dan het oorspronkelijke programma.

Omdat de VARA zuinig was, werd er besloten om het bedrag van de hoofdprijs terug te brengen naar duizend gulden. Omdat bij een bedrag van duizend gulden er kansspelbelasting betaald moest worden, won de winnaar van de quiz altijd duizend gulden  minus een cent. Op deze manier wisten de makers van de quizzen deze belasting te omzeilen.

De manier waarop Theo Eerdmans de quizzen presenteerde, was zowel beroemd als berucht. Eerdmans was namelijk de eerste presentator die een antwoord van een kandidaat nooit goed rekende, als een kandidaat niet het juiste antwoord had gezegd. De presentatoren die Eerdmans voor waren gegaan, keurden altijd foute antwoorden goed, enkel en alleen om de sfeer in het spel goed te houden. Dat Eerdmans juist het tegenovergestelde deed, was een ware schok voor sommige televisiekijkers.

De quizzen van Theo Eerdmans zagen er ook veel professioneler uit dan de vorige quizzen. Zo werden de kandidaten door Eerdmans eerst voorgesteld en kregen de kandidaten eerst persoonlijke vragen, bijvoorbeeld over waar de persoon vandaan kwam of wat voor werk hij of zij deed. Ook moest een kandidaat in een speciaal hok zitten, waar hij de vragen moest beantwoorden door een microfoon. De quiz werd daarnaast voorzien van livemuziek van een artiest of band. Tenslotte werd de quiz ook nog eens live uitgezonden op de televisie. Een groot verschil was met de andere quizzen die op band werden vastgelegd.

Foto rechts: Quiz Tel uit je winst in 1967, v.l.n.r. Theo Eerdmans, Maud van Praag en deelnemer J.J. van Dam. Bron: Nationaal Archief. Anefo. Publiek Domein.

Een andere factor waarom de quiz populair was onder kijkers was, naast de presentatie van Theo Eerdmans, ook de assistentie van Maud van Praag, die in de quiz enkel bij haar voornaam werd genoemd. Het is onbekend hoe Maud van Praag, echtgenote van Ajax-voorzitter Jaap van Praag, bij de televisie terechtkwam. Maar een feit is dat haar verschijning in de diverse VARA-quizzen voor veel kijkers plezierig was. En mogelijk heeft haar assistentie bijgedragen aan de populariteit van de quizzen.

Einde televisiecarriere
Theo Eerdmans zou in de jaren dat hij voor de VARA verschillende quizzen zou presenteren uitgroeien tot een bekende TV-persoonlijkheid. Maar toen zijn televisiecarrière bij de VARA stopte en hij ook bij Het Vrije Volk moest vertrekken, ging het bergafwaarts.

Na het televisieseizoen 1967-1968 hield de televisiecarrière van Theo Eerdmans op te bestaan. De reden voor het einde van zijn loopbaan was een besluit van het VARA-bestuur. Na meer dan tien jaar quizzen uitgezonden te hebben, had de VARA het wel gezien met het genre en de omroep wilde het geld besteden aan andere programma’s. Omdat Eerdmans alleen maar quizzen voor de televisie had gepresenteerd, verdween hij snel van de buis. Eerdmans bleef wel voor de VARA actief als radiomaker, tot in 1970 ook zijn radiowerk voor die omroep ophield te bestaan.

Op hetzelfde moment dat Eerdmans ontslagen werd bij de VARA-radio, moest hij ook vertrekken bij Het Vrije Volk, waar hij tijdens zijn televisieloopbaan nog steeds actief geweest was als journalist. De reden waarom hij bij Het Vrije Volk ontslagen werd, is nooit duidelijk geworden. Het zou te maken kunnen hebben met het gedrag dat Eerdmans altijd op de werkvloer vertoonde. Hij stond bekend als een man met een grote mond en met een klein hartje. Er gaan verhalen dat Eerdmans niet tegen kritiek kon en dat zou regelmatig tot ruzie hebben geleid.

Overlijden
Na zijn vertrek bij de VARA en Het Vrije Volk leed Eerdmans een teruggetrokken bestaan. In de laatste jaren van zijn leven had hij te kampen met tegenslagen. Zo kreeg Eerdmans drie keer een hersenbloeding. De eerste keer dat hij zijn hersenbloeding kreeg, was het gevolg van een ongeluk tijdens de jaarwisseling van 1964, waarbij een vuurwerkrotje in zijn mond belandde. Daarnaast kreeg hij te kampen met hart- en longklachten en aandoeningen aan zijn botten. Eerdmans' leefstijl was ongezond; hij dronk veel en stond bekend als een kettingroker.

In de laatste weken van zijn leven moest Eerdmans vaak voor controle naar het ziekenhuis. De artsen hadden namelijk het vermoeden dat zijn botaandoeningen het gevolg waren van kanker, iets waar Eerdmans erg bezorgd om was. Toen na grondig onderzoek bekend werd dat dat niet het geval was, was de opluchting bij Eerdmans groot. Echter, hij kon niet lang van het goede nieuws genieten.

Niet lang na zijn ziekenhuisbezoek verbleef Theo Eerdmans teruggetrokken op Vreeland. Op 28 oktober 1977 werd hij op zijn motorboot getroffen door een hersenbloeding en viel in het water. Daar werd hij na enige tijd levensloos aangetroffen. Theo Eerdmans werd 55 jaar oud.

Kijk in De Schatkamer van Beeld en Geluid naar een uitzending van de quiz Je Neemt Er Wat Van Mee. 

Bronnen
Een eeuw van Beeld en Geluid, p.133
Auteur: Bert Hogenkamp, Sonja de Leeuw
Co-auteur: Andreas Fickers, Huub Wijfjes
Stichting Nederlands Instituut Voor Beeld en Geluid 2012
ISBN 9789077806135
323 pagina's

Omroep in Nederland, p.180-181, p. 318-319.
Huub Wijfjes (red.)
Omroep in Nederland.
Vijfenzeventig jaar medium en maat­schappij, 1919-1994
Waanders 1994
ISBN 90-400-9708-9
400 pagina's

‘Hij was de eerste tv-held’, Het Vrije Volk (1 november 1977).

NTR: Familie van Nederland (2011).