Geschiedenis.nl

Op 20 augustus 1672 worden Johan en Cornelis de Witt uit de Haagse Gevangenpoort gesleept, vermoord en verminkt door een uitzinnige menigte. In de dagen daarna worden op straat lichaamsdelen van de broers te koop aangeboden. Het Haags Historisch Museum bezit een tong en een vinger die hoogstwaarschijnlijk afkomstig zijn van de lichamen van de broers. Bizar dat zoiets te zien is.

Panhuysen heeft een prachtig boek geschreven waarin een helder beeld ontstaat van de levens van Johan en Cornelis. Als zonen van een Dordrechtse regentenfamilie zijn ze voorbestemd om in hun stad een belangrijke rol te spelen. De geniale Johan is jurist, wiskundige, accountant, verzekeringsdeskundige en violist. Cornelis heeft minder talenten maar is ook ambitieus en bekleedt belangrijke bestuurlijke functies, waarvan Ruwaard (heer, bestuurder) van Putten de meeste bekende is.

De familie de Witt komt ernstig in de problemen bij de machtsgreep van de jonge stadhouder Willem II in de zomer van 1650. Vader Jacob de Witt (1589 - 1674) wordt samen met andere tegenstanders van de prins gevangengezet in slot Loevestein. Hun lot is onzeker, al worden ze vrijgelaten, maar het tij keert doordat de prins in oktober 1650 plotseling sterft aan de pokken. Vanaf dat moment krijgen de regenten die de macht van de stadhouder willen beperken het voor het zeggen. De stadhouder is tevens de baas van het leger en de vloot van de Republiek. Een oorlog vergroot dus altijd de macht van de stadhouder.

Panhuysen schetst de moeilijke positie van Johan de Witt als raadpensionaris (1653-1672). Ook al is Willem II overleden er is wel degelijk een nieuwe prins van Oranje. Hij is acht dagen na het overlijden van zijn vader geboren. Als minderjarige is hij tamelijk machteloos. Tegelijkertijd zijn er sterke krachten die de jonge prins op den duur toch aan de macht willen brengen. Zijn moeder is de Engelse prinses Mary Stuart en zijn oom de koning van Engeland, Karel II (vanaf 1660). Daarnaast zijn er buiten het gewest Holland regenten die de macht van Holland in de Staten-Generaal willen breken en daardoor partij kiezen voor de prins. En er is 'het grauw', de man in de straat, het volk dat een onwrikbaar vertrouwen heeft in een prins van Oranje die het land te hulp zal schieten wanneer de nood echt aan de man is. Prinsgezinde pamflettisten wakkeren, wanneer de politieke situatie daartoe aanleiding geeft, voortdurend een vuurtje aan waarmee de factie van de De Witten wordt weggezet als een bende landverraders.

Ook in de buitenlandse politiek is de situatie van de Republiek wankel. Na de beeindiging van de Opstand (1568-1648) en de Vrede van Munster lijkt de weg vrij voor expansie op het gebied van handel en nijverheid. Maar de concurrentie van Engeland en Frankrijk wordt steeds groter. Na een zware nederlaag in de Eerste Engels-Nederlandse oorlog (1652-1654) geeft Johan de Witt opdracht om de Staatse vloot aanzienlijk uit te breiden. In de buitenlandse politiek ziet hij vooral heil in een bondgenootschap met Engeland tegen Frankrijk. De veroveringsdrang van Lodewijk XIV is vooralsnog gericht op de Spaanse (Zuidelijke) Nederlanden maar het is ook duidelijk dat hij een kans om de Republiek te veroveren zeker zal grijpen. Volgens Panhuysen heeft De Witt zich teveel laten leiden tot de overtuiging dat Karel II en Lodewijk XIV altijd rivalen zouden blijven. Daarmee onderschat Johan de ambities van vooral Karel II. Na de Tweede Engels-Nederlandse oorlog (1665-1667), waarin Engeland door de Tocht naar Chatham wordt vernederd, zint hij op wraak. Hij sluit met Frankrijk een verdrag om samen de Republiek aan te vallen (verdrag van Dover, 1670). Voor Cornelis de Witt is de succesvolle Tocht naar Chatham het hoogtepunt van zijn loopbaan. Hij is aanwezig als gedeputeerde van de Staten-Generaal en moet het plan voor de aanval op de Engelse vlootbasis (uitgedacht door Johan) uit laten voeren door luitenant-admiraal Michiel de Ruyter. Bij terugkeer in het vaderland zijn Cornelis, samen met De Ruyter en Van Ghent nationale helden. 

Intussen groeit ook de macht van de prins van Oranje. Hij wordt tijdens een bezoek aan Engeland door zijn oom Karel II met koninklijke egards ontvangen. Zeeland (de belangrijkste tegenstander van de Staten van Holland) erkent hem als Eerste Edele en de steun onder het gewone volk blijft onverminderd groot. Als in 1672 het geheime bondgenootschap van Frankrijk en Engeland (ook nog gesteund door de bisschoppen van Keulen en Munster) uitmondt in een aanval op de Republiek slaat de paniek toe. Wat de kampioenen van de Ware Vrijheid (een volledig burgerlijk bestuur zonder invloed van de Oranjes) wilden voorkomen gebuert dan toch: Willem wordt stadhouder Willem III en opperbevelhebber van het leger en de vloot. Johan dient zijn ontslag in als raadpensionaris in ruil voor een benoeming in de Hoge Raad. Maar Willem traineert die benoeming.

Cornelis raakt in grote problemen door Willem Tichelaar, een barbier uit Piershil, die hij notabene twee keer eerder had kunnen veroordelen (als ruwaard van Putten) voor misdrijven. Tichelaar meldt dat hij van Cornelis het verzoek heeft gekregen om Willem III voor veel geld te vermoorden. Hoewel de barbier geen brandschoon verleden heeft wordt hij geloofd. Cornelis wordt opgesloten en gemarteld om een bekentenis af te dwingen. Hij volhardt in zijn onschuld maar wordt toch veroordeeld tot ontslag uit al zijn functies en verbanning uit Holland. 

Panhuysen beschrijft gedetailleerd de laatste dag uit het leven van Johan en Cornelis de Witt, zaterdag 20 augustus 1672. De nacht ervoor is het al onrustig bij de Gevangenpoort en bij het huis van Johan op de Kneuterdijk. Schutters uit de stad en ruiters van het Staatse leger houden de meute op afstand. Als Cornelis het vonnis verneemt stuurt hij iemand naar het huis van Johan met het verzoek om hem per koets op te halen. Door de martelingen is hij niet in staat te lopen. Bij de Gevangenpoort is er lichte bewaking, twee schutters en twee ruiters. Als Johan binnen is neemt de onrust toe. Tichelaar, net vrijgelaten na het onderzoek,  verspreidt het gerucht dat Cornelis met een lichte straf gaat wegkomen. Hendrik Verhoeff, een zilversmid uit Voorburg, zweept de aangroeiende menigte verder op. In de loop van de dag ontstaat "een moorddadige stemming". Als in de middag de Staatse ruiters, een naar later blijkt vals gerucht vernemen over relletjes in de buurt van Delft, verlaten ze het veld. De schutters laten zich blijkbaar ompraten en kiezen de kant van het gepeupel. Ze forceren de deur van de Gevangenpoort en smijten Johan en Cornelis van de trap af. Op straat worden ze vermoord, hun lichamen worden ondersteboven aan de wipgalg op het Groene Zoodje opgehangen en aan stukken gesneden. 

Een complot van Willem III en zijn naaste adviseurs of van Cornelis Tromp? Panhuysen denkt van niet. Aan de andere kant kan de weigerachtige houding van de prins om in te grijpen uitgelegd worden als medeplichtigheid. "Hij heeft de misdaad die mede uit zijn naam werd begaan niet willen verhinderen en dat maakt hem medeplichtig, dus medeschuldig." (p. 464). Johan, zegt Panhuysen, heeft "het monarchistische sentiment bij brede lagen van de bevolking" onderschat. "De liefde voor Oranje overleefde met glans de minderjarigheid van prins Willem III." (p. 466). Maar de hoofdoorzaak van het drama ligt volgens Panhuysen dat de Republiek boven haar stand leefde en  te maken kreeg met "twee landen die tot dan toe onder hun stand hadden geleefd, Engeland en vooral: Frankrijk. Deze pijnlijke les was onder een Prins van Oranje niet anders geweest."(p.466).

Ondertussen zie ik de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 voor me, de anti-AZC-demonstraties in ons land, een Kamerlid dat oproept tot tribunalen en een moderne Hendrik Verhoeff die het gepeupel aanspoort het recht in eigen hand te nemen. O Nederland, let op uw zaak!

Luc Panhuysen
De Ware Vrijheid. De levens van Johan en Cornelis De Witt.
Uitgeverij Atlas
ISBN: 9789045051543
544 pagina's
2005
29,99 euro