Geschiedenis.nl

Ian McEwan is van 1948, net als de hoofdfiguur van Lessen, Roland Baines. Het boek verscheen in 2022 terwijl het verhaal eindigt in 2021. Baines is dan grootvader na een bewogen leven met teleurstellingen, misverstanden, grote en kleine drama's en hier en daar wat hoogtepunten. Zoals in elk leven zou je kunnen zeggen, maar het knappe van Lessen is dat het perspectief vaak wisselt waardoor we het onbegrijpelijke toch kunnen begrijpen. Er komen dan ook geen echte klootzakken in het boek voor. Zelfs Robert Baines, de vader van Roland, heeft een excuus voor zijn misselijke gedrag en kwaadaardig bedrog. 'Kijk maar, het is niet wat het lijkt', dat zou de Grote Les van deze roman kunnen zijn. Maar die les geldt misschien wel voor elk boek van McEwan. Het is een sympathieke goochelaar die zijn publiek steeds weer op het verkeerde been zet. En er valt gelukkig altijd wat te lachen.

De lezer volgt het leven van Ronald Baines vanaf zijn jeugd tot en met zijn ouderdom tegen de achtergrond van de historsche wereldgebeurtenissen van zijn tijd. Zo is de Cuba-crisis (oktober 1962)  nauw verbonden met een (achteraf) traumatisch bezoek van de 14-jarige kostschoolleerling Roland aan zijn 24-jarige piano-lerares Miriam Cornell. En kort na de Covid-crisis lijkt Ronald rust te hebben gevonden in de conversatie met zijn kleindochter. Zij neemt hem bij de hand, letterlijk en figuurlijk. Een ontroerend einde, tenminste wanneer je ook rond de 70 bent en een kleindochter hebt. Zoals ik. 

Het verhaal wordt niet chronologisch verteld maar in flashbacks waardoor de spanning erin blijft en we gaandeweg steeds meer van Roland en de mensen in zijn leven te weten komen. Zo komen ook de perspectiefwisselingen tot stand. De relatie met zijn pianolerares is, behalve muzikaal, vooral sexueel. Nadat ze twee jaar een verhouding hebben gehad wil ze hem volledig opeisen door een huwelijk te sluiten in Schotland. Daar mag je trouwen als je 16 bent. Maar hij ontstnapt op het laatste moment. Pas veertig jaar later ontmoeten ze elkaar weer. Hij is kwaad en beschuldigt haar van misbruik, maar zij vertelt haar kant van het verhaal. Dan beseft hij dat hij zowel slachtoffer als medeplichtige is. "Hij werd misselijk van het kenterende, kantelende rumoer van al die tegenstrijdige ideeen." (p. 425)

Centraal staat het verhaal van zijn mislukte relatie met Alissa, een Duitse vrouw, waarmee hij een zoon (Lawrence)  heeft. Alissa is geboren uit een huwelijk tussen een Britse journaliste (Jane) en een Duitser (Heinrich). Jane gaat kort na de Tweede Wereldoorlog op reis naar Munchen om een reportage te maken voor het Brits literaire tijdschrift Horizon (Orwell schreef daar ook voor), onder meer over de verzetsgroep Die Weisse Rose. Heinrich is één van de mensen die ze interviewt en hij lijkt een belangrijke bron. Uiteindelijk blijkt hij er niet zoveel vanaf te weten. Maar ze valt voor hem, krijgen een kind en ze blijft in Duitsland wonen. Roland mag haar dagboeken uit die jaren lezen en staat verstelt van haar schrijftalent en ook Alissa is onder de indruk.

Kort na de geboorte van Lawrence neemt Alissa de benen, ze vlucht letterlijk uit het leven van Roland en haar zoon weg. Achteraf is haar rechtvaardiging dat ze romans wil schrijven en daarbij een baby en Roland, die inmiddels een tamelijk kansloze dichter, barpianist en schrijver van flutreportages is geworden, niet kan gebruiken. Ze wil niet dezelfde fout maken als haar moeder. Ze zegt over haar leven als echtgenoot van Roland en moeder van Lawrence: "Er bleef niets van me over. Ik had niets meer." (p. 263)

Alissa lijkt dus een harteloze en ontaarde moeder maar wanneer Roland haar bij toeval ontmoet (de achtergrond is hier het beroemde Berlijnse hotel Adler, tijdens de Val van de Muur in november 1989) en van haar uitgever het manuscript meekrijgt beseft hij, na lezing van het boek, dat ze gelijk heeft. Alissa is een geboren schrijfster van prachtige romans en het huwelijksleven met Roland plus het moederschap had dat onmogelijk gemaakt. Daar staat dan weer tegenover dat Alissa verderop haar 17-jarige zoon Lawrence meedogenloos de rug toekeert wanneer hij haar onverwachts opzoekt. Toch past ook dit bij de motivatie van Alissa om voor de kunst te kiezen: "Einde verhaal. Hardvochtig en consequent."

Behalve de verhaallijnen rond Miriam en Alissa zijn er nog meer sporen door de tijd: de verhouding tot zijn ouders, broers en zus, zijn naaste vrienden, de muziek, zijn mislukte pogingen om zelf kunstenaar te worden, zijn vaderschap, het ouder worden. En hier en daar waarnemingen die ik niet graag lees, maar helaas maar al te waar zijn. "Hij had het punt bereikt - dat was meestal zo tegen je veertigste - waarop je ouders langzaam maar zeker achteruit gingen. Tot die tijd hadden ze hun eigen leven bepaald, wie ze waren en wat ze deden. Tegenwoordig vielen er kleine stukjes van hun leven weg, of vlogen ze ineens weg, zoals de versplinterde zijspiegel van de auto van de majoor (Rolands vader-RM)." (p. 130).

En natuurlijk valt er genoeg te lachen. De Britse sfeer op de kostschool (waar Roland het best naar zijn zin heeft), de Columbo-achtige detective die hem ondervraagt over het verdwijnen van Alissa, de studentikoze fellow travellers die Oost-Berlijn verkiezen boven het Vrije Westen en bovenal de scene waarin twee rivalen elkaar te lijf gaan om de urn met de as van hun overleden Grote Liefde in een rivier te mogen leeggooien. 

En het slot is, nogmaals, prachtig: "Hij hield van haar (zijn kleindochter, RM) en op dat ongedwongen ogenblik dacht hij dat hij in zijn leven helemaal niets had geleerd en ook nooit iets zou leren." (p.572).  En natuurlijk denken we dan ook aan Titaantjes van Nescio: "Het leven heeft mij goddank bijna niets geleerd."